عارف غیر از حق چیزی نمی بیند

عارف غیر از حق چیزی نمی بیند

یکی از بابا فرج تبریزی( عارف شوریده قرن ششم) سوال کرد: عالم حادث است یا قدیم؟ گفت: من از زمانی که چشم باز کرده ام عالَم ندیده ام(من غیری (عالَم) نمی بینم که قدیم باشد یا حادث؟!) شیخ محمود شبستری در سعادت نامه آورده است: گفت بابا فرج حدیث تمام     چون که کردش سؤال خواجه امام کین جهان مُحدَث است یا که قدیم چیست زین هر دو نزد قلب سلیم گفت بابا به او ز روی یقین نکته ای خوب تر ز دُرّ ثمین «که فرج تا که دیده بگشاده است» «چشم او بر جهان نیفتادست»

کیش مهر

کیش مهر

همی گویم و گفته ام بارها........................بود کیش من مهر دلدارها

پرستش به مستی است در کیش مهر.........برون اند زین جرگه هشیارها

به شادی و آسایش و خواب و خور................ندارند کاری دل افگارها

به جز اشک چشم و به جز داغ دل ................نباشد به دست گرفتارها

کشیدند در کوی دلدادگان ............................میان دل و کام، دیوارها

چه فرهادها مرده در کوهها ......................چه حلاجها رفته بر دارها

چه دارد جهان جز دل و مهر یار .................مگر توده هایی ز پندارها

ولی رادمردان و وارستگان ........................نبازند هرگز به مردارها

مهین مهر ورزان که آزاده اند ......................بریزند از دام جان تارها

به خون خود آغشته و رفته اند ................چه گلهای رنگین به جوبارها

بهاران که شاباش ریزد سپهر .....................به دامان گلشن ز رگبارها

کشد رخت،سبزه به هامون و دشت ..............زند بارگه ،گل به گلزارها

نگارش دهد گلبن جویبارها .........................در آیینه ی آب، رخسارها

رود شاخ گل در بر نیلفر ...........................برقصد به صد ناز گلنارها

درد پرده ی غنچه را باد بام ...........................هزار آورد نغز گفتارها

به آوای نای و به آهنگ چنگ .................خروشد ز سرو و سمن، تارها

به یاد خم ابروی گل رخان ......................بکش جام در بزم می خوارها

گره از راز جهان باز کن ..........................که آسان کند باده، دشوارها

جز افسون و افسانه نبود جهان ........................که بستند چشم خشایارها

به اندوه آینده خود را مباز ....................که آینده خوابی است چون پارها

فریب جهان مخور زینهار .........................که در پای این گل بود خارها

پیاپی بکش جام و سرگرم باش ...........................بهل گر بگیرند بیکارها

 علامه محمد حسین طباطبایی

 

عارف غیر ازحق چیزی نمی بیند

 

عارف غیر از حق چیزی نمی بیند

یکی از بابا فرج تبریزی( عارف شوریده قرن ششم) سوال کرد: عالم حادث است یا قدیم؟ گفت: من از زمانی که چشم باز کرده ام عالَم ندیده ام(من غیری (عالَم) نمی بینم که قدیم باشد یا حادث؟!) شیخ محمود شبستری در سعادت نامه آورده است: گفت بابا فرج حدیث تمام     چون که کردش سؤال خواجه امام کین جهان مُحدَث است یا که قدیم چیست زین هر دو نزد قلب سلیم گفت بابا به او ز روی یقین نکته ای خوب تر ز دُرّ ثمین «که فرج تا که دیده بگشاده است» «چشم او بر جهان نیفتادست»

اشتراك و اختلاف فلسفه اشراق و عرفان

اشتراك و اختلاف فلسفه اشراق و عرفان 

 

   اشراق به معنی تابیدن نور است و این اصطلاح اشاره به این امر است که باید کاری کرد که نور معرفت از قلب بتابد و قلب روشن شود. و این با تزکیه آن حاصل می‌شود. بنابر این روش این فلسفه روش تزکیه قلب و پاک کردن آن از غیر خداست و البته این عمل بعد از آن است که فیلسوف راه استدلال را پیموده و در حکمت بحثی به آخر رسیده است. به عبارت دیگر در نظر فیلسوف اشراقی تفکر و استدلال مقدمه تصفیه باطن و اشراق است. نتیجه این که در فلسفه اشراق روش کسب معرفت و شناخت حقیقت استدلال و تصفیه نفس هر دو با هم است.

   تفاوت حکیم اشراقی و عارف یکی در این است که از نظر اولی تفکر و استدلال ضروری و مقدمه تصفیه باطن است ولی در نظر دومی از همان آغاز باید به تصفیه نفس پرداخت و در حصول معرفت استدلال لازم نیست.  

    مورد دیگر این که حکیم اشراقی در پی شناخت حقیقت است و عارف به دنبال وصول به حقیقت؛ آن هم حقیقت الحقایق که خدا باشد. فیلسوف اشراقی طالب معرفت است و عارف در جست‌وجوی عشق و فنای در معشوق. 

     البته هم فیلسوف اشراقی دم از عشق می زند و هم عارف سخن از معرفت می گوید ولی در نظر اولی عشق مقدمه ی معرفت است و معرفت مطلوبِ اصلی اوست و در نظر دومی معرفت تبعی است و آن چه اصل است عشق است. فیلسوف اشراقی عشق را برای معرفت می خواهد و عارف معرفت را برای عشق. معرفت و عشق هر دو از مطلوب های اصلی و ارزش‌های قدسی و متعالی آدمی‌اند.

معرفت حاصلِ غریزه حقیقت جویی و عشق نتیجه غریزه پرستش است. انسان از کشف حقیقت مبتهج می‌شود و از پرستش کمال مطلق غرق در سرور و مستی می‌گردد. آری معرفت و پرستش هر دو مطلوب آدمیان‌اند اما از این میان آن چه مطلوبِ فیلسوف اشراقی و به طور کلی هر فیلسوفی است معرفت است و آن چه مقصود عارف است پرستش خدا و وصول به آستان اوست.

   فیلسوف اشراقی از آن جا که به حکمت بحثی معتقد است با ما به زبان عقل و برهان صحبت می‌کند و هیچ کشف و شهودی را مقدمه یک برهان قرار نمی‌دهد و از این نظر با فیلسوفان دیگر یکسان است. اما عارف به بیان مکشوفات و مشهودات خود می‌پردازد و پایبند برهان نیست و اگر هم گاهی به استدلال می‌پردازد اصالتی برای آن قائل نبوده و از باب ضرورت هم سخنِ با فیلسوفان است.

آن کجا و این کجا

آن کجا و این کجا

 

استاد حسن زاده آملی

" الهی! آن که را که عشق نیست، ارزش چیست؟

فلسفه حرف می آورد و عرفان سکوت.

آن عقل را بال و پر می دهد و این عقل را بال و پر می کند.

آن نور است و این نار.

از آن دلشاد شوی و از این دلدار.

از آن خداجو شوی و از این خداخو.

آن به خدا کشاند و این به خدا رساند.

آن راه است و این مقصد.

آن شجر است و این ثمر .

آن فخر است و این فقر .…

آن کجا و این کجا."

هزار و یک نکته؛ص128

درد دلهاى امام علی ع از بی‌وفایی مردم

درد دلهاى امام علی ع از بی‌وفایی مردم

 امیرالمومنین امام علی علیه السلام:  روز بيعت، فراوانى مردم چون يال‌هاى پر پشت کفتار بود، از هر طرف مرا احاطه كردند، تا آن كه نزديك بود حسن و حسين عليه السّلام لگد مال گردند، و رداى من از دو طرف پاره شد.  مردم چون گلّه‌هاى انبوه گوسفند مرا در ميان گرفتند.

امّا آنگاه كه به پاخاستم و حكومت را به دست گرفتم، جمعى پيمان شكستند  و گروهى از اطاعت من سرباز زده و از دين خارج شدند،  و برخى از اطاعات حق سر بر تافتند،  گويا نشنيده بودند سخن خداى سبحان را كه مى فرمايد: «سراى آخرت را براى كسانى برگزيديم كه خواهان سركشى و فساد در زمين نباشند و آينده از آن پرهيزكاران است»
آرى به خدا آن را خوب شنيده و حفظ كرده بودند، امّا دنيا در ديده آنها زيبا نمود، و زيور آن چشم هايشان را خيره كرد.سوگند به خدايى كه دانه را شكافت و جان را آفريد، اگر حضور فراوان بيعت كنندگان نبود، و ياران حجّت را بر من تمام نمى‌كردند، و اگر خداوند از علماء عهد و پيمان نگرفته بود كه برابر شكم بارگى ستمگران، و گرسنگى مظلومان، سكوت نكنند، مهار شتر خلافت را بر كوهان آن انداخته، رهايش مى ساختم، و آخر خلافت را به كاسه اوّل آن سيراب مى‌كردم، آنگاه مى‌ديديد كه دنياى شما نزد من از آب بينى بزغاله اى بى ارزش تر است.

من کیستم3

 من کیستم3

 خداوند متعال می‌فرماید: «الَّذِینَ یَذْکُرُونَ اللّهَ قِیَامًا وَقُعُودًا وَعَلَىَ جُنُوبِهِمْ وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ» خردمندان کسانی هستند که در همه حالات چه ایستاده و نشسته و چه در حال خفتن خدای را یاد می‌کنند و همیشه در خلقت زمین و آسمان تفکر می‌کنند و می‌گویند: «پروردگارا! این جهان با این عظمت را بیهوده نیافریدی، تو پاک و منزهی، پس خدایا ما را به لطف از عذاب دوزخ حفظ بفرما».  

امام صادق(ع): بالاترین عبادت تفکر دائمی درباره خداوند و قدرت بی‌پایان اوست. 

 معمّر ابن خلّاد می‌گوید: شنیدم امام هشتم علی بن موسی الرضا(ع) می‌فرمودند: «نماز و روزه زیاد، عبادت نیست، بلکه عبادت، تفکر درباره خداوند متعال است». 

علامه شیخ بهاءالدین(بهایی) از امیرالمؤمنین(ع) نقل می‌کند، پیامبر اکرم(ص) فرمودند: «کسی که خداوند متعال را بشناسد و او را تعظیم کند، دهانش را از سخن (بی‌فایده) حفظ می‌کند و شکمش را از غذا (پرخوری) نگه می‌دارد و رنج روزه و نماز را بر خویش هموار می‌کند»، عده‌ای پرسیدند: ای رسول خدا (ص) آیا اینان اولیای الهی‌اند؟  آن حضرت(ص)  فرمودند: «اولیای خدا کسانی‌اند که ساکت‌اند، اما سکوتشان تفکر است و سخن می‌گویند اما سخن گفتنشان ذکر و یاد خداست، نگاه می‌کنند و نگاهشان عبرت است می‌گویند و گفتنشان حکمت است، راه رفتنشان در میان مردم سبب برکت است و اگر نبود اجل‌هایی که خدا برایشان مقدر فرموده بود از خوف عذاب و شوق ثواب، روحشان در بدنشان نمی‌گنجید». 

در پیرامون همین حال و موضوع قصیده‌ای به نام قصیده اطواریه گفتم که برخی از ابیات آن این است:

من چرا بی‌خبر از خویشتنم؟           من کیم تا که بگویم که منم؟

من بدین جا ز چه رو آمده‌ام؟            کیست تا کو بنماید وطنم؟

آخرالأمر کجا خواهم شد؟                چیست مرگ من و قبر و کفنم؟

باز از خویشتن اندر عجبم؟               چیست این الفت جانم به تنم

گاه بینم که در این دار وجود             با همه هم دم و هم سخنم

گاه انسانم و گه حیوانم                   گاه افراشته و گه اهرمنم

گاه افسرده چو بو تیمارم                 گاه چون طوطی شکر سخنم

گاه چون با قلم اندر گنگی                گاه سحبان فصیح ز منم

گاه صد بار فروتر ز خزف                   گاه پیرایه و در عدنم

گاه در چینم و در ماچینم                  گاه در ملک ختا و ختنم

گاه بنشسته سر کوه بلند                گاه در دامن دشت و دمنم

گاه چون جغدک ویرانه‌نشین             گاه چون بلبل مست چمنم

گاه در نکبت خود غوطه‌ورم              گاه بینم حسن اندر حسنم

من کیستم2

  من کیستم2

  اکنون که دارم می‌بینم به فکر فرو رفتم که من کیستم؟ این کیست که اینجا نشسته و می‌نویسد؟ نطفه بود و رشد کرد و بدان صورت در آمد، آن نطفه از کجا بود؟ چرا به این صورت در آمد؟ صورتی حیرت‌آور در آن نطفه چه بود تا بدین جا رسید؟ در چه کارخانه‌ای صورتگری شد و صورتگر چه کسی است؟ آیا موزون‌تر از این اندام و صورت می‌شد یا بهتر از این و زیباتر از این نمی‌شد؟ این نقشه از کیست؟ و خود آن نقاش چیره‌دست کیست؟ و چگونه بر آبی به نام نطفه این چنین صورتگری کرد، آن هم صورت و نقشه‌ای که اگر بنا و ساختمان آن و غرفه‌ها و طبقات اتاق‌های آن و قوا و عمال وی و ساکنان در اتاق‌ها و غرفه‌هایش و دستگاه گوارش و بینش و طرح نقشه و پیاده شدن آن و عروض احوال و اطوال و شئون گوناگون آن را شرح داده شود، هزار و یک شب می‌شود ولی آن افسانه است؟ 

  و این حقیقت و آن گاهی تنها من نیستم، جز من این همه صورت‌های شگرف و نقشه‌های بوالعجب از جانداران دریایی و صحرایی و از رستنی‌ها و زمین و آسمان و ماه و خورشید و ستارگان و نظم و ترتیب حکم فرمای بر کشور وجود و وحدت صنع، و چهره زیبا و قد و قامت دلربای پیکر هستی نیز هست که در هر یک از آن‌ها چه باید گفت و چه توان گفت و چه پرسش‌هایی پیش از پیش که در یک یک آن‌ها پیش آید؟ و در مجموع آن‌ها عنوان می‌توان کرد؟ حیرت اندر حیرت، حیرت اندر حیرت!! 

  هر چه می‌بینم متحرک و حرکت می‌بینم، همه در حرکت‌اند، زمین در حرکت و آسمان در حرکت، ماه و خورشید و ستارگان در حرکت، رستنی‌ها در حرکت، شاید آب و هوا و خاک و دیگر جمادات هم در حرکت باشند و من بی‌خبر از حرکت آن‌ها، چرا همه در حرکت‌اند؟ اگر محرک داشته باشند آن محرک کیست؟ و چگونه موجودی است؟ و تا چه قدر، قدرت و استطاعت دارد که محرک این همه موجودات عظیم است؟؟ 

  آیا خودش هم متحرک است یا نه؟ اگر متحرک باشد محرک می‌خواهد یا نه؟ و اگر بخواهد محرک او چه کسی خواهد بود و همچنین سخن در آن محرک پیش می‌آید و همچنین ...!! و آن گهی این همه چرا در حرکتند؟ اگر احتیاج نباشد حرکت نیست، احتیاج به همه چیست؟ آیا همه را یک حاجت است و یا دارای حاجت‌های گوناگونند؟ و چون احتیاج است عجز و نقص است که به حرکت به دنبال کمال می‌روند و در پی رفع نقص خودند، آیا این همه موجودات مشهود ما ناقص‌اند و کامل نیستند؟ چرا ناقص‌اند؟ کامل‌تر از آن‌ها کیست؟ و خود آن کمال چیست؟ و چون به دنبال کمال می‌روند ناچار ادراک عجز و نقص و احتیاج خود کرده‌اند، پس شعور دارند، توجه دارند، قوه دراکه دارند، حقیقتی دارند که بدین فکر افتاده‌اند.    کودکان به مدرسه می‌روند و در حرکت‌اند، خواهان علمند، و به دنبال علم می‌روند، درختان رشد می‌کنند، پس در حرکت‌اند و به دنبال حقیقتی و کمالی رهسپارند. حیوانات همچنین شاید جمادات هم این چنین باشند که سنگی در رحم کوه، کم کم گوهری، کانی، گرانبها می‌شود. زمین را می‌نگرم، ستارگان را می‌بینم، بنی‌‌آدم را مشاهده می‌کنم، حیوانات جور واجور که به چشم می‌خورند درخت‌های گوناگون که دیده می‌شود، گل‌های رنگارنگ که به نظر می‌آید، در همه مات و متحیر، با همه حرف‌های بسیار دارم. هر گاه در مقابل آینه می‌ایستم سخت در خود می‌نگرم و به فکر فرو می‌روم. که تو کیستی؟ و به کجا می‌روی؟ چه کسی تو را به این صورت شگفت‌ در آورده است؟ 

من کیستم1

من کیستم1

آداب سلوک از منظر علامه حسن‌زاده آملی؛

می‌بینم، می‌شنوم، حرف می‌زنم، حفظ می‌کنم، یاد می‌گیرم، فراموش می‌شود، به یاد می‌آورم، ضبط می‌شود، احساسات گوناگون دارم، اینها چیست؟ چرا این حالات به من دست می‌دهد، از کجا می‌آید؟ و چرا می‌آید؟ کیست این معما را حل کند؟!  من کیستم؟ من کجا بودم؟ من به کجا می‌روم؟ آیا کسی هست بگوید من کیستم؟

آیا همیشه در اینجا بودم؟ که نبودم.

آیا همیشه در اینجا هستم؟ که نیستم.

آیا به اختیار خودم آمدم؟ که نیامدم.

آیا به اختیار خود هستم؟ که نیستم.

آیا به اختیار خود می‌روم؟ که نمی‌روم.

از کجا آمده‌ام؟ و به کجا می‌روم؟ کیست این گره را بگشاید؟

چرا گاهی شاد و گاهی ناشادم؟ از امری خندان و از دیگری گریانم؟

شادی چیست؟ و اندوه چیست؟ خنده چیست؟ و گریه چیست؟

   می‌بینم، می‌شنوم، حرف می‌زنم، حفظ می‌کنم، یاد می‌گیرم، فراموش می‌شود، به یاد می‌آورم، ضبط می‌شود، احساسات گوناگون دارم، از ادراکات جور واجور دارم، می‌بویم، می‌جویم، می‌پویم، رد می‌کنم، طلب می‌کنم، اینها چیست؟ چرا این حالات به من دست می‌دهد، از کجا می‌آید؟ و چرا می‌آید؟ کیست این معما را حل کند؟!  چرا خوابم می‌آید؟ خواب چیست؟ بیدار می‌شوم بیداری چیست؟ چرا بیدار می‌شوم؟ چرا خوابم می‌آید؟ نه آن از دست من است و نه این، خواب می‌بینم، خواب دیدن چیست؟ تشنه می‌شوم، آب می‌خواهم، تشنگی چیست؟ آب چیست؟

معنا و مفهوم وجود2

 معنا و مفهوم وجود2  

مصاحبه دکتر منصوری لاریجانی با دکتر ابراهیمی دیناني  

  چونکه خودمون از جنس وجود هستیم هر چه که می‌گوییم پرده‌ای بر او می‌کشیم دقیقاً مولوی با وجود اینکه فیلسوف نبوده عارف بوده و قبل از ملاصدرا بوده دقیقاً حرف ملاصدرا را می‌زند. اینکه می‌گوید کاشکی زبان داشتی یعنی زبان مفهومی ندارد زبان دارد وجود در واقع من هم زبان دارم چون موجودم یعنی از برکت وجود زبان دارم اگر وجود زبان نداشته باشد پس نیستی زبان داشته باشد وجود زبان دارد اینکه می‌گوید کاشکی یعنی کاشکی اسرارش پیدا می‌شد.  

 

مسئله وجود یکی از اساسی‌ترین مسائل عرفان است اُسِ اساس است از وجود اساسی‌تر چیزی نداریم همه چیز به وجود موجودات منشأ هر چیزی هستی است خود هستی چیست؟ منتهی بشر وجود انسانی‌اش ضعیف است انسان‌ها موجود می‌شناسند موجود، ملاصدرا نخستین کسی است که اصالت وجود را مستدل کرد و شهرت داد قبل از او ابن سینا اصالت وجودی را می‌داند ولی بدان گونه که ملاصدرا ایستادگی کرد سابقه ندارد. 

 اصل مسأله انسانی بودن مسئله وجود مسئله وجود را که کسی نمی‌تواند ازش غافل شود مگر انسان می‌تواند موجود باشد و از وجود غافل باشد؟! هر موجودی موجودات یعنی چه؟ یعنی من وجود دارم می‌توانم از وجود غافل شوم؟ به یک معنی نه و به یک معنی آری. انسان‌ها نه تنها انسان‌ها همه موجودات موجودند فرشتگان نباتات، حیوانات، ملکیان، ناسوتیان، کروبیان اعلی همه موجودات، ما غیر موجود نداریم و اما انسان موجود موجود را می‌شناسد نه وجود را و هیج وقت فکر نمی‌کند یعنی معنی نداشت که من بشناسم.
هر موجودی به وجود موجودات. این میز موجود است ولی نمی‌داند این میز اگر وجود نداشت من چگونه او را می‌شناختم هر چیزی به وجود من می‌شناسم اما بیش‌تر روی موجود تمرکز می‌کنیم و خود وجود را کمتر به آن توجه داریم. 

 

اثبات حركت و انكار ماهيت در فلسفه ملاصدرا2

   اثبات حركت و انكار ماهيت در فلسفه ملاصدرا2

 ما مى توانيم از طريق توجه به فلسفه اشراق سهروردى، يكى از منابع نظريه حركت را بشناسيم. پيداست كه ملاصدرا تحت تأثير اين آموزه فنى سهروردى بود كه در نوع، تمايز وجود ندارد و تنها در مرتبه، تمايز وجود دارد; مثلا اشياء را نمى توان در دو طبقه كامل و ناقص طبقه بندى كرد، آنها را تنها مى توان برحسب فزونى يا كاستى كمال طبقه بندى كرد. پيداست كه ملاصدرا ملهم از عبارات عرفانى اسلاف خود بوده است، مثلا آنجا كه مى گويد: «حركات اجرام آسمانى موجب اشراق مى شود و اشراق موجب حركات مى شود.» جهان در نظر سهروردى جهانى آكنده از تغيير است با وجود اين او يك نظريه پرداز متضلّع حركت نبود، زيرا در فلسفه سهروردى مفهوم كشدارى از ماهيت مطرح مى شود كه در فلسفه ملاصدرا يافت نمى شود.

 جهان از منظر علم كلام در هر لحظه حالتى دارد و در لحظه بعد حالت ديگرى دارد. از نظر ملاصدرا جهان هر لحظه در حال تغيير است، بتعبير دقيق در فلسفه ملاصدرا مفاهيم «لحظه» يا «حالت جهان» مفاهيمى انتزاعى هستند. لحظات خود وجود ندارند و مفهوم لحظه نه بخشى از واقعيت، بلكه ساخته ذهن است، زيرا در خود لحظه تغييرى رخ نمى دهد. ولى اگر خود لحظات وجود ندارند پس امرى چون حالت يك شىء در يك لحظه نيز وجود ندارد. 

 بدين لحاظ، معتقدم ملاصدرا از سهروردى فراتر مى رود. حتى اگر اين آموزه سهروردى را بپذيريم كه تقسيم انسانها به كامل و ناقص اشتباه است و بيشتر بايد از فزونى يا كاستى كمال يك فرد، نسبت به ديگرى سخن گفت باز اين حقيقت باقى است كه هر انسانى در مرتبه اى از كمال است و در زمان خاصى در آن مرتبه قرار دارد. ملاصدرا چنين چيزى نمى گويد از نظر او چيزى چون حالت انسان در زمان خاص وجود ندارد. 

وجود مطلق3

 وجود مطلق3 

 مقصود او از وجود مطلق، وجود «بشرط لا» يعني مقام احديت بي‌نشان باشد، ممكن است اين اشكال وارد شود كه آن مرتبه از وجود، كاري به خلق (صنع، ايجاد و ابداع) ندارد و در حجابي است كه هيچكس و هيچ چيز و هيچ خرد و انديشه را به آن سراپرده راهي نيست و بقول عطّار نيشابوري در منطق‌الطير:

دائــماً او پـــادشاه مــطلق است 

 در كـمال عــزّ خود مستغرق است

او بخود نايد ز خود آنجا كه اوست          

 كي رسد دست خرد آنجا كه اوست

هــيچ دانــايي كــمال او نــديـد           

هــيچ بـــينايي جــمال او نـديـد

در كــمالش، آفــرينش ره نـيافت          

 دانش از ره رفت و پيشش ره نيافت

در صورتيكه ـ برعكس ـ مقصود وي را از وجود مطلق، همان وجود «لابشرط» منبسط و ساري بدانيم (همچنانكه صوفيه نام اين درجه از وجود را «حق مخلوقٌ به» گذاشته‌اند) مشكل سابق، رفع مي‌شود. ولي ممكن است اشكال شود كه اولاً با تعبير شاعر كه آن را «فاني‌نما» مي‌نامد، نمي‌سازد؛ زيرا كه وجود مطلق، عين ظهور و تجلي است و در سراسر اعيان عالم و موجودات مي‌توان اثر آن را يافت.ملاصدرا در كتاب خود (اسفار) آنجا كه به مراتب سه‌گانة وجود (البته مقصود، همان حقيقت وجود خارجي است نه مفهوم آن) پرداخته، پاره‌اي از برخوردهاي علاءالدوله سمناني را با ابن‌عربي و اشكالات او به ابن‌عربي را در بكار بردن كلمة «وجود مطلق» نقل كرده و مولانا و شعر او را نيز مورد توجه قرار داده، آن را توجيه نموده و از آن دفاع كرده است.

ملاصدرا در آنجا مي‌گويد كه اطلاق لفظ «وجود» يا «وجود مطلق» به ذات خداوند متعال ـ يعني وجود مطلق بمعناي اول كه ذاتي احدي است و گفتيم كه بنظر عرفا بدون واسطة وجود منبسط (يا فيض مقدس) آفرينش نمي‌كند ـ در كلمات و تعابير شعري بسياري از عرفا ديده مي‌شود و از جمله عارف بزرگ مولانا نيز آن را همينگونه در «ما عدمهاييم هستيها نما * تو وجود مطلقي هستي ما» بكار برده است.

با دقت در گفتار عرفاي مسلمان، اين نكته روشن مي‌شود كه حتي ماهيات ـ كه قالبهاي موجودات هستند و در اصطلاح تصوف به آن (اعيان ثابته) مي‌گويند ـ در عين آنكه بالاتفاق عاري از وجود خارجي مي‌باشند و مي‌گويند: «الأعيان الثابتة ما شمّت رائحة الوجود»، باز عدم محض نيز نمي‌باشند، بلكه در علم الهي ثابت و موجودند و بتبعِ وجود خداوند، وجود دارند و داراي احكامي هستند. اين وجود، وجودي اجمالي است و ربطي به وجود تفصيلي آنها در جهان خارج ندارد. شايد آنچه در حديث آمده است كه: «إنّ الله خلق الخلق في ظلمة ثم رَشّ عليهم من نوره»، اشاره به همين نكته باشد.

بنابرين نه‌فقط همة موجودات جهان قبل از آنكه بظاهر موجود شوند در محضر خداوند بصورت اجمالي، نوعي «وجود علمي» دارند (مانند نقشة ساختمان در ذهن مهندس)، بلكه بنظر مولانا حتي اين موجودات ـ كه شاعر ما از زبان آنها سخن مي‌گويد ـ به سرچشمة وجود كه همان وجود مطلق باشد، عشق مي‌ورزند و با زباني كه همان استعداد ذاتي آنهاست، به وي مي‌گويند:

لذت هستـي نمودي «نيست» را          

عاشق خود كرده بودي «نيست» را

... مـا نبوديم و تقاضامـان نبـود         

  لطـف تـو «ناگفتة» مـا مـي‌شنـود

نـقش باشـد پيش نقاش و قلـم          

 عـاجز و بسته چو كودك در شكـم

گـاه نـقشش ديو و گه آدم كند           

گـاه نقشش شـادي و گـه غـم كند

دست نـي تا دست جنباند بدفع         

  نـطق نـي تـا دم زنـد از ضـرّ و نفع

بنابرين جملة «تو وجود مطلق هستي ما» غلط نيست و حتي مخالف اصطلاح تصوف نيز نمي‌باشد. 

وجود مطلق2

وجود مطلق2  

در اينجا ما با دو حقيقت مطلق و با دو اصطلاح، بنام «وجود مطلق» بر مي‌خوريم كه در يكي، كلمة «مطلق» بمعناي وارسته و پاك بودن از هر وصف و ويژگي است و آن را بهيچ صورت نمي‌توان شناخت و يا حتي با چشم عرفاني آن را دريافت؛ و ديگري «مطلق» بمعناي فراگير و جامع، كه بعكس قسم اول، بيشترين اوصاف و همه گونه ويژگي و زيبايي را در آن مي‌توان يافت.

بعقيدة عرفاي اسلامي، اولين «اثر» يا «فعل» كه از وجود مطلق محض و خاص بدون وصف و صفت (مطلق اول) صادر مي‌شود و لازمة آن مي‌باشد، وجودي است عام و فراگير و مطلق و بتعبير معروف آن «وجود منبسط» يا «وجود ساري» يا «فيض» كه بعكس مرتبة اول وجود، هم تمام حقايق عالم در آن مندرج است و هم مجمع تمام صفات كماليه ذات خداوند مي‌باشد. صفات و اسمائي كه هر يك از آن صفات و اسماء بخودي خود، سبب ظهور پديده يا پديده‌هايي در جهان مي‌گردند.

آغاز اولين «تكثّر» و تعدّد (در عين وحدت) در عالم، همين وجود منبسط است و پس از آن است كه موجودات بطور عمودي و افقي با درجات مختلفِ وجودي، ظاهر مي‌گردند. اين نظريه كه از بركت قرآن و حديث در عرفان اسلامي پديد آمده بود، توانست نظريه‌اي جامع و بي‌اشكال دربارة صدور موجودات و «كَثَرات» از خداي واحد يكتا، ارائه دهد و جهانبيني زيبا و هنرمندانه‌اي را عرضه نمايد.

امّا مشترك بودن كلمة «وجود مطلق» و اطلاق آن به هر دو درجه از وجود، در عمل سبب مشكلاتي در فهم عرفا و صوفيه شد. ملاصدرا، نمونه‌هايي از اين مشكلات ناشي از ابهام اشتراك را ميان محي‌الدين ابن عربي و شارح كتاب «فتوحات مكيّه» او يعني علاءالدوله سمناني، در كتاب مشهور خود (اسفار) آورده است.

اين ابهامِ ناشي از اشتراك كلمة «وجود مطلق» عيناً در شعر مولانا نيز پيش مي‌آيد، آنجا كه در مثنوي معروف خود مي‌گويد: 

ما عدمهاييم هستيها نُـما                تو وجود مطلقي هستي ما

مقصود او از «ما» مي‌تواند تمام موجودات يا تمام انسانها باشد و مقصود وي از «عدمهاي هستي نُما» ممكنات و ماهيّات است كه در ظاهر، «موجود» بحساب مي‌آيند ولي در واقع، از خود وجودي ندارند و تا نسيم هستي به آنها نخورد اثري از هستي در آنها پديد نمي‌آيد. مولانا اين هستي‌نمايي دروغين و غير واقعي و غير مستقل را به حركت تصوير شيري كه بر روي پرده يا پرچم ترسيم شده و بر اثر وزش باد به جنبش در مي‌آيد، تشبيه نموده و مي‌گويد:

ما همه شيران ولي شـير عـلم         حمله‌شان از باد باشد دم بدم

حمله‌شان پيدا و ناپيداست باد          آنك ناپيداست از ما كم مباد

يعني همچنانكه اگر باد نباشد شير عَلَم نمي‌تواند «خود» يا «هستي خود» را نمايش بدهد، اگر ايجاد و هستي‌بخشي خداوند متعال در كار نباشد نيز «بود» و «هستي» موجودات جهان تحقق نخواهد يافت و موجود نخواهد بود.

بـادِ مـا و بـود مـا از داد تست        هستي مـا جـمله از ايـجاد تست

لذت هستـي نمودي نيست را      عاشق خود كرده بودي نيست را

در اينجا مولوي مانند عرفاي ديگر، براي آنكه نياز حقيقي موجودات به آفريدگار و علت اصلي وجود خود را تصوير و ترسيم كند، ناگزير براي هُويّات معدوم آنها شخصيتي فرض كرده كه گويي وجود مطلق و منبع هستي بسبب جمال مطلق خود، كه لازمة هستي مطلق اوست، در مسند معشوقي نشسته و لذت عشق خود را به أعدام و معدومات داده تا در «ظرف نيستي» خود عاشق حق شوند و به منبع هستي و هستة زيبايي، عشق بورزند و بدليل فقر و نياز خود، استحقاق «هستي» را بدست آورند. 

حكمت متعاليه15

 حكمت متعاليه15

هرمنوتيک: يکي از نقاط مهم و قابل توجه فلسفه ملاصدرا که در آن فلسفه وعرفان و علم تفسير قرآن بهم آميخته نظريه هرمنوتيک اوست. هرمنوتيک در غرب تا قرن بيستم جنبه تفسير ادبي متون ديني يا ادبي داشت و پس از آن برخي (مانند هايدگر و پيروانش) آن را به حوزه فلسفه کشانيدند و هرمنوتيک در واقع به تفسير وجود و جلوه‌هاي آن در زبان و زمان درآمد.ملاصدرا در چهار قرن پيش از آنها اساس هرمنوتيک فلسفي را درکنار هرمنوتيک ادبي و سنتي پايه گذاري کرده و به آن ابعاد فلسفي و عرفاني داده بود که در مقالات و کتب بتفصيل به آن پرداخته شده است.
 دوم ملاصدرا داراي ويژگيهايي شخصيتي و روحي است که او را در ميان فلاسفه ديگر برجسته و ممتاز مي‌سازد. وي علاوه بر آنکه تمام عمر خود را به زهد و رياضت و خود سازي روحي پرداخته و به قداست ومراحل عالي روحي رسيده بود از نظر اجتماعي, داراي شجاعت و در اظهار نظر و سنت شکني علمي و عملي و وارستگي و بي اعتنايي به دنيا و بخصوص دوري از قدرت طلبي در اطراف شاهان و امراي دولت و وابستگي به آنان بود و همه جا در کتابهايش از علماي درباري بدگوئي کرده است.
ملاصدرا يک تجديد طلب  و يک اصلاحگر اجتماعي بود و با مفاسد اجتماعي زمان خود  بشدت برخورد مي‌کرد. وي کتابي در ردّ و اندرز صوفي نمايان فريبکار زمان خود نوشته که در زمان او منشاء آثار سوء اجتماعي بودند با آنکه خود وی در واقع يک صوفي وارسته و پاک بنظر مي‌رسد. وي کتاب ديگري در  رد متکلمان و فقهاي زمان خود نوشته است که براي رسيدن به مقاصد  و اهداف دنيوي  و شاه و ارکان دولت از راه اظهار فضل و علم, با کساني که نوآوري داشتند رياکارانه مخالفت مي‌کردند و غير مستقيم دانش و دانشمندان حقيقي را منزوي مي‌ساختند. 

حكمت متعاليه10

 حكمت متعاليه10

ملاصدرا فيلسوفي بودکه به تمام مکاتب فلسفي و عرفاني و کلامي زمان خود تسلط کامل داشت و از طرف ديگر چون يک مفسّر عاليقدر و يک محدث و حديث شناس ماهر بود به قرآن و حديث و سنت پيامبر (ص) نيز مسلط بود. دانش بسيار و نبوغ  و استعداد ويژه اين فيلسوف و دانشمند سبب گرديد که بسبب تسلط به فلسفه و ابتکار و خلاقيتي که در وي بود اساس همه مکاتب زمان خود را درهم بريزد و از ميان آن, مکتبي فلسفي عرفاني بسازد که کاملاً مستقل ولي جامع  و دارنده همه جنبه‌هاي مثبت آن مکاتب پيشين بود.
وي هنگامي به برپايي مکتب فلسفي خود پرداخت که فلسفه ـ بجز در ايران, ـ تقريباً در سراسر کشورهاي اسلامي به فراموشي سپرده شده و جاي آنرا کلام اشعري گرفته بود. در ايران نيز در بيشتر حوزه ها و دوره ها فلسفه مشائي رواج داشت که ابن سينا بر خرابه‌هاي فلسفه يوناني بنا کرده بود و در برخي حوزه ها (مثلاً شيراز مرکز استان فارس) فلسفه قديم ايران باستان معروف به فلسفه اشراقي نيز تدريس مي‌شد و عرفان و علم کلام هم در برخي از نقاط کشور مورد توجه بود, ولي هيچيک از اين مکاتب قصد آشتي با ديگر مکاتب را نداشت و هيچکس گمان نمي کرد که فيلسوفي پيدا شودکه با استفاده از ابزار فلسفه و منطق و عقل, اين مکاتب بظاهر مختلف را بنوعي منطقي آشتي دهد؛ ولي ملاصدرا کسي بود که اين معجزه را انجام داد و حکمت متعاليه نتيجه همين اعجاز اوست.
ملاصدرا يک انقلابگر بود و انقلابي فکري و فلسفي به وجود آورد و آنرا  زير و رو کرد. با مکتب او برخي ديدگاههاي بظاهر استوار فلسفه‌هاي مشائي بر هم خورد و بجاي آن نگاهي جديد و جامع نشست که هم با عقل و هم با طبيعت جهان خارج هماهنگي و سازگاري بيشتري داشت.

حكمت متعاليه9

 حكمت متعاليه9 

در بين سالهاي 979 تا 1045 هجري قمري (برابر با 1635-1571 مسيحي) فيلسوفي مي‌زيست که نام او صدرالدين محمد معروف به ملاصدرا بود و بعدها لقب او را صدرالمتألهين  (رئيس فلاسفه الهي) گذاشتند و مکتب فلسفي او را حکمت متعاليه ناميدند.

فلسفه‌های پیشین:  بدون شک میزان اطلاع و آشنایی ملاصدرا درباره منابع فلسفی به ‌ویژه منابع فلسفه و حکمت اسلامی در مقایسه با منابع سایر علومی که از آنها بهره برده بسیار وسیعتر و درخور توجه است. در این میان آشنایی او مانند اغلب حکمای مسلمان با منابع فلسفی پیش از اسلام، غیرمستقیم و از طریق ترجمه‌های عربی آنها بوده است. نقل‌ قول‌های او از پیش‌ سقراطیان به ‌ویژه فیثاغورس، افلاطون، ارسطو تا نوافلاطونیان نشانه پیوند اندیشه او با جنبه‌هایی از آرای حکمای یونانی و اسکندرانی است. 

 از منابع حکمت خسروانی و به تعبیر دیگر حکمای فرس یا فهلویون هم باید نام برد.اما شناخت او از منابع متقدم حکمت اسلامی دقیق‌تر و کامل‌تر از آشنایی‌اش با منابع یونانی و اسکندرانی بوده و طبعا پیوند نزدیکتر و عمیقتری با آنها داشته است. در میان منابع ملاصدرا گذشته از قرآن و حدیث، ابن سینا را در عرض سهروردی و ابن‌ عربی مهم‌ترین منبع حکمت متعالیه او باید دانست. اندیشه میرداماد، مؤسس مکتب اصفهان و استاد ملاصدرا، گرچه در جهات متعددی با ملاصدرا متفاوت است اما آن را از جمله عوامل مؤثر در ظهور حکمت صدرایی باید به‌شمار آورد. 

  روش فكري: روش‌های اتخاذ شده در فلسفه و حکمت اسلامی عبارت‌اند از: اصالت عقل و استدلال یا به تعبیر سهروردی، روش بحث و نظر که طریقه معتبر نزد مشائیان مسلمان است.اصالت کشف و شهود که حکمای اشراقی مسلمان به آن شهرت دارند. 

روش حاصل از ترکیب راههای سه‌گانه معرفت قرآنی، برهانی و عرفانی که روش مأخوذ و معتبر در حکمت متعالیه است. ملاصدرا علاوه بر اینکه از ثمرات و نتایج معرفتی روش‌های مختلف بهره برد، چنانکه گزارش آن در بخش منابع اجمالا عرضه شد، از هریک از روش‌های رایج پیش از خود نیز در مرحله تألیف و تنظیم مکتب فکری‌اش سود جست. 

 بدین‌ترتیب به نظر برخی از محققان، امتیاز اساسی حکمت متعالیه نسبت به سایر علوم الهی مانند عرفان نظری، حکمت اشراق، حکمت مشاء، کلام، در جامعیت حکمت متعالیه است که برخلاف علوم دیگر، هم اهل شهود را سیراب می‌کند و هم اهل بحث را به علم یقینی نایل می‌سازد.

حكمت متعاليه8

 حكمت متعاليه8

منابع حكمت متعالیه 

قرآن و حدیث: شاید هیچ فیلسوف و حکیم مسلمان دیگری نتوان یافت که همچون ملاصدرا از آگاهی به قرآن و تفاسیری که بر آن نوشته شده برخوردار و در تنظیم و تبیین آرای خود از آن بهره برده باشد. آیات قرآن در تمامی نوشته های او به ‌وفور یافت میشوند و چه‌ بسا بدون تأثیر مستقیم قرآن، خلق چنین آثاری ممکن نبود. 

 ملاصدرا به دلیل چبرگی در منابع حدیثی شیعه و سنّی، در آثار خود از نهج‌ البلاغه حضرت علی(ع) و احادیث حکیمانه و رازورزانه شیعه و نیز از منابع اهل ‌سنّت بهره‌های وافی برده است. 

کلام: متون کلامی شیعه و اهل سنّت یکی دیگر از منابع حکمت متعالیه به‌شمار می‌رود. با اینکه ملاصدرا متفکری شیعه بود اما علم کلام سنّی را نیز به خوبی می‌شناخت و بارها از متکلمان برجسته اشعری و معتزله همچون اشعری، غزالی، فخر رازی، ایجی، تفتازانی، جاحظ، نظّام، ابوعلی جبایی و ابوهاشم جبایی و مانند اینها نقل ‌قول کرده و از اختلاف‌ نظر میان آنها به‌ویژه اختلاف آرای غزالی و فخررازی و نقش خاص آنها در تاریخ فلسفه اسلامی نیز آگاه بود. 

عرفان:   نوشته‌های ملاصدرا عمیقاً متأثر از سنّت عرفانی است و در بحث از منابع حکمت متعالیه بر نقش منابع عرفانی متقدم که سرشتی اخلاقی و عملی داشتند، نظیر قُوت‌القلوب، منازل السائرین، عوارف‌ المعارف و احیاء علوم‌الدین غزالی، و آثار بیشتر نظری عرفان همچون زبده الحقایق عین‌القضاه همدانی باید تأکید کرد. همچنین به نقل‌قول‌های مکرر او از مولوی باید اشاره کرد که ملاصدرا از آنها برای تأیید برخی از استدلال‌های عقلی خود استفاده کرده است. 

 مکتب عرفانی ابن‌ عربی عمیق‌ترین تأثیر را در نظام صدرایی داشته است و بیش از هر منبع دیگری در عرفان، از فصوص‌ الحکم و فتوحات مکیه ابن‌ عربی و نیز از پیروان و شارحان برجسته آثار ابن‌عربی نظیر داوود قیصری، صدرالدین قونوی، حمزه فناری نقل‌ قول شده و در صورت‌ بندی برخی از مهمترین اندیشه‌های محوری حکمت متعالیه به آنها ارجاع و استناد شده است.

حكمت متعاليه5

 حكمت متعاليه5

  منابع حکمت متعالیه قرآن، حدیث، کلام، عرفان و فلسفه های پیشین و روش آن ترکیبی از معرفت قرآنی و عرفانی و شهودی است.  نام گذاری ملاصدرا در هیچ یک از آثارش این نام و همچنین نام دیگرى را براى اشاره به نظام فلسفى خود به كار نبرده، بلكه آن را در نام‌گذارى مهم‌ترین اثر مكتوب فلسفی‌اش، الحکمة المتعالیة فى‌ الاسفار العقلیة الاربعة، به‌كار برده است. البته این كتاب به اسفار اربعه معروف است و كمتر كسى از آن با نام الحكمه المتعالیه یاد می‌كند. استفاده از این تعبیر پس از ملاصدرا، صرفاً براى اشاره به نظام فلسفى وى، متداول شده است.  

پیشینه اصطلاح 

نخستین بار ابن سینا اصطلاح حکمت متعالیه را در نمط دهم الاشارات و التنبیهات برای اشاره به مطلبی به‌کار برده است که آن را از جمله اسراری دانسته که جز برای راسخان در حکمت متعالیه آشکار نیست.  

ملاصدرا نیز در مواضعی از همان تعبیر ابن‌سینا (الراسخون فی الحکمه المتعالیه) برای اشاره به صاحبان سرّ استفاده کرده است. علاوه بر فلاسفه، داوود قیصری، شارح مشهور عرفان ابن‌ عربی، نیز اصطلاح الحکمه الالهیه المتعالیه را به‌کار برده است.
خواجه نصیرالدین طوسى در شرح عبارت ابن‌ سینا، مراد از حكمت متعالیه را حكمتى دانسته است كه به همراه بحث و نظر، با كشف و ذوق كامل می‌شود. به همین دلیل چنین حكمتى در مقایسه با حكمت مشایى ارسطویى، كه صرفاً مبتنى بر بحث و استدلال است، متعالى دانسته می‌شود. 

 از این منظر، مراد از حكمت متعالیه، آگاهى و دانشى است مشتمل بر اسرار و حقایق برگرفته از گنجینه‌هاى حكمت الهى كه فهم آنها فراتر از عقل است.  

هویت و اصالت 

درباره هویت و اصالت حكمت متعالیه، داوری هاى متفاوتى صورت گرفته است. میرزا ابوالحسن جلوه، و ضیاءالدین درّى اصفهانى از جمله مخالفانى بوده‌اند كه شیوه استفاده از منابع را در حكمت متعالیه ملاصدرا مورد انتقاد قرار داده تا حدى كه او را به اقتباس هاى ناروا و حتى سرقت از منابع اندیشه گذشتگان متهم كرده‌اند.
در مقابل، كسانى همچون سید حسین نصر و مهدی حائری یزدی، که حکمت متعالیه را واجد اصالت و هویت مستقلی می‌دانند از زوایای متفاوتی به بررسی و تبیین این موضوع و رد نظریه التقاطی بودن حکمت متعالیه پرداخته‌اند.

حكمت متعاليه2

 حكمت متعاليه2

البته نمی‌توان چنین گفت که ملاصدرا بر این باور بوده که فراگیری دانش از جمله فقه، حدیث و تفسیر و نیز سلوک در عرفان شیعی بر همهٔ مسلمانان واجب عینی است، و هر مسلمان باید با فراگیری این دانش‌ها به درجهٔ اجتهاد برسد. زیرا این امر عملاً محال است و به علاوه به توجه به اظهارات ملاصدرا در آثار منقول خود از جمله شرح اصول کافی می‌توان مجموعاً به این نظر رسید که وی علوم عقاید و فنون اعتقادات را واجب دانسته و به سبب لزوم دست یافتن به یقین در این عرصه‌ها، تقلید را مذمت کرده و گرنه وی در علوم فقه و فروعات احکام قائل به لزوم و وجوب تقلید از مرجع و مجتهد است و از این حیث با اخباری‌های زمان خویش مخالف است. 

قضا و قدرملاصدرا به قضا و قدر الهی باور داشت و در «رسالة فی‌مسئلة القضاءِ و القدر» آنرا توضیح داده‌است.  

قضا، در کلام اسلامی، به معنای حکم خدا (از دیدگاه سرچشمه، منشاء و پیدایش موجودات) و قدر به معنای اندازه، و تعیین اندازه، منزلت یا جایگاه کسی یا چیزی است. ملاصدرا بر این باور بود که قضا قابل تغییر نیست زیرا حکم خداوند تغییر نمی‌کند. اما قدر یا سرنوشت، قابل تغییر است زیرا در گرو اعمال انسان می‌باشد. انسان می‌تواند با نیکوکاری به رستگاری برسد یا با زشتکاری بدبختی خویش را رقم بزند و در این مورد مختار است.

حكمت متعاليه1

 حكمت متعاليه1

ملاصدرا شیعه‌مذهب و پیرو آئین دوازده‌امامی بود، به اصول و فروع دین اسلام و مذهب شیعه اعتقاد داشت. همان‌طور که در فقه شیعه چهار اصل قرآن، حدیث، عقل و اجماع برای بدست آوردن احکام بکار می‌رود، ملاصدرا نیز در مباحث عقلی تلاش وافری نمود تا این وجهه از برهان جایگاه خود را در مذهب شیعه دوباره بازیابد. 

ملاصدرا بر این باور بود که مذهب شیعه دو وجه دارد، وجه ظاهری، یعنی همان شریعت و احکام دینی، و وجه باطنی، که همان درون‌مایه و حقیقت مذهب شیعه‌است و ملاصدرا آن را عرفان شیعی می‌نامید. 

 او برای رستگاری انسان، هم شریعت و پایبندی به فرایض دین را لازم می‌شمرد و هم سیر و سلوک عرفانی برای رسیدن به حقیقت مذهب شیعه را ضروری می‌دانست. این در حالی بود که بیشتر دانشمندان قشری اصفهان، دید خوبی نسبت به عرفان نداشتند. ایشان بر این باور بودند که بسیاری از عارفان، به احکام دین اسلام پایبند نیستند و عمل به فرایض دینی را برای رسیدن به رستگاری لازم نمی‌بینند. یکی از دلایل تبعید ملاصدرا از اصفهان همین باور بود.
ملاصدرا اگرچه به عرفان باور داشت، اما کوتاهی از احکام و واجبات دین را به بهانهٔ سیر و سلوک عرفانی رد می‌کرد. با دانشمندان قشری نیز به دلیل ستیز با عرفان شیعی مخالف بود. همچنین با برخی از صوفیان که عمل به واجبات دینی را ضروری نمی‌دانستند، مخالف بود. البته برخی معتقدند ملاصدرا با ادغام فلسفه وعرفان نا خواسته راه را برای بسته شدن مسیر فلسفه ورزی در جهان اسلام فراهم کرد. 

دیدگاه ملاصدرا پیرامون تقلید:در آثار ملاصدرا ده‌ها صفحه علیه تقلید و تعصب و اهل تقلید و تعصب، مطلب وجود دارد. وی در اسفار چنین آورده که: «خداوند از تقلید نهی کرد، مقلدان را نکوهش کرد و آنان را فرمود تا در جرگه اهل اندیشه و معرفت در آیند و ایشان را بیم داد از پیروی پیشینیان و تقلید اسلاف و مشایخ گذشته».
ملاصدرا در طول زندگی علمی‌اش، دیدگاه‌های گوناگونی را پیرامون مسئلهٔ تقلید عنوان کرده‌است. گاهی آنرا با شروطی پذیرفته و گاه به کلی آنرا مردود شمرده‌است (مانند نوشتار او در کتاب المشاعر).

عرفان و تصوف8

 عرفان و تصوف8

3. فضایح الصوفیة، آقا محمد جعفر بن آقا محمد علی بن وحید بهبهانى.
آقا محمد جعفر در کربلا و در شب چهارشنبه 26 جمادی الاخر سال 1178ق متولد شد و با والد مرحوم به ایران رفت. مدتی در دارالمؤمنین قم در خدمت صاحب قوانین الاصول و صاحب ریاض و پدر بزرگوارش شاگردی کرد. وى توفیق یافت تا 31 کتاب و رساله منتشر کند. پس از سال‌ها خدمت به مکتب اهل بیت¬علیهم‌السلام در سن 81 سالگی در سال 1259ق در کرمانشاه وفات یافت و در آرامگاه خانوادگی آل آقا مدفون شد.  

کتاب فضایح الصوفیة، مشتمل بر یک مقدمه، دو فصل و یک خاتمه است. مقدمه به مذمت بدعت در دین، لزوم متابعت ائمهعلیهم‌السلامدر امر دین، پیدایش تصوف در میان اهل تسنن، مخترع تصوف، نام‌های گوناگون صوفیه، چهره‌ تصوف در حدیث، اصول فرقه‌های تصوف پرداخته و فصل اول به بیان اصل مذهب صوفیه و فصل دوم در بیان برخی فروع مذهب صوفیه، معرفی بیست و یک فرقه صوفیه و ذم عقاید آن‌ها، لزوم امر به معروف و نهی از منکر، اخبار وارده در مذمت صوفیه، عقاید باطل آن‌ها، گفتار بزرگان و مطالب دیگر اختصاص یافته است. نویسنده در مقدمه می‌نویسد:
«عقول خلایق عاجز است از احاطه کردن به حسن و قبح خصوصیات شریعت؛ پس در هر شرعی آن‌چه صاحب آن شرع قرار داد، به‌جا می‌باید آورد و به عقل ناقص خود اختراع عبادت‌ها و بدعت‌ها نمی‌باید کرد که آن موجب ضلالت و گمراهی است و گول شیطان نمی‌باید خورد».
وى درباره پیدایش تصوف و استناد این جریان به اهل سنت و مخترع تصوف یعنی ابو‌هاشم کوفی و نام‌های گوناگون صوفیه (متصوّفه، متصلّفه، مبتدعه، زراقیه، غلات، غالیه و حلاجیه) مطالب فراوانی بیان می‌کند. روایات و احادیث رسول خدا و ائمه اطهار دربارة تصوف نیز در این مقدمه بیان شده است؛ از جمله روایتی از امام رضاعلیه‌السلام که به سند صحیح از بزنطی فرمود:
«کسی که نزد او صوفیان مذکور شود و ایشان را به زبان یا دل انکار نکند، از ما نیست و کسی که ایشان را انکار کند، گویا با کفار در پیش روى حضرت رسول صلی‌الله‌علیه‌و‌آله جهاد کرده است».
وى در باره اصول فرقه‌های تصوف می‌نویسد:
«مذاهب صوفیه بسیار است. بعضی گفته‌اند از آن جمله چهار مذهب یکى: مذهب حلولیّه است، دویم: مذهب اتحادیّه، سیم: مذهب واصلیه، چهارم: مذهب عشّاقیّه و بعضی اصول را شش گرفته‌اند به اضافه‌ تلقینیّه و رزّاقیه و بعضی هفت گفته‌اند: به اضافه‌ وحدتیّه و بعضی گفته‌اند که اصل دو بود؛ پس جمعی از متأخرین صوفیه، مذهب دیگر اختراع نموده‌اند و آن قایل بودن به وحدت وجود است.»

عرفان و تصوف7

 عرفان و تصوف7

ملاصدرا در پایان پیش مقدمه می‌نویسد:
«چون مشاهده کردم که نابودی این شرّ، کار مهمی در دین است و رفع و ازاله این شبهه از قلوب متعلمان و مبتدیان، امر عظیمی است، از خداوند طلب خیر نمودم و در نابودی وسوسه‌ها و شبهات… برای تقرب به خدا و توسل به اولیای شریعت حقه و رؤسای عصمت و هدایت شروع کردم و نام آن را کسر اصنام الجاهلیة گذاشتم».
صدر المتألهین در مقدمه‌ این کتاب، به مطالبی اشاره می‌کند که برای خوانندگان ضرورت دارد؛ از جمله این که انسان از دو جوهر نورانی و ظلمانی یعنی نفس و بدن تشکیل شده و حصول کمال انسانی به علم و عمل وابسته است و دانشی که برتری انسان از حیوانات را تضمین می‌کند، شناخت خدا، صفات و افعال الهى، کتاب‌های آسمانى، علم به قیامت و نفس انسانی و کیفیت کمال او است و چنین کمال علمی تنها از طریق ریاضت‌های شرعی و علمی با شرایط خاصی به دست می‌آید. 

 این مطلب مهم با بیان مثال آینه و حجاب‌های نفس و موانع معرفت تبیین شده است. مقاله‌ی اول رساله کسر اصنام الجاهلیة، در بیان این مطلب است که هیچ مرتبه‌ای نزد خداوند بالاتر از معرفت به ذات، صفات و افعال الهى نیست و این که عارف همان عالم ربانی است و هر کس که عالم‌تر است. عارف‌تر و نزدیک‌تر در نزد خداوند است و اگر کسی در عبادات شرعیه کوتاهی کند، به عبادات حکیمانه هم نایل نمی‌شود و در آن صورت اگر به ریاضت‌های سلوکی و مجاهدت‌های صوفیانه بپردازد. هم خود را به هلاکت رسانده و هم دیگران را به هلاکت می‌رساند و گمراه و سرگردان می‌کند و کسانی که در این زمان برای خود مقام ارشاد و خلافت قائل هستند، جملگی احمق و نادانند و گمان می‌کنند که صورت‌های ادراکی را باید منتفی ساخت. پس نادانى، بزرگ‌نمایى، تکبّر و سایر اعتقادات پست، آتش‌هایی هستند که در نفوس آن‌ها شعله می‌افکند.
 

 ملاصدرا در فصل دوم از مقاله اول به بطلان شطحیات متصوّفه و بیان آسیب‌های آن‌ها برای مسلمانان می‌پردازد و به مخاطبان توصیه می‌کند که از مجالست با این طایفه‌ نادان بپرهیزند. کیستی صوفی و حکیم، فصل سوم این مقاله است که به پاکیزگی عقول آن‌ها به واسطه آداب شرعى، فلسفی و اخلاق پاکیزه اشاره می‌کند و می‌فرماید: عارف و حکیم حقیقی کسی است که حقایق الهى و معالم ربویی را به صورت برهانی و یقینی بپذیرد؛ به گونه‌ای که ذره‌ای گرفتار شک و شبهه نشود و به زهد حقیقی و تهذیب اخلاق و تطهیر ملکات اتصاف یابد.
مقاله‌ دوم در هشت فصل، به غایت نهایی در عبادات بدنی و ریاضت‌های نفسانی برای انسان که عبارت از تحصیل معارف و اکتساب علوم است می‌پردازد؛ همچنین معارف و علوم ربانی که اهمال و جهل در آن‌ها مستلزم بدعاقبتی و هلاکت سرمدی است و اما غایت حقیقی انسان، عبارت از علم الهى و فن ربوى است که در حقیقت مخدوم سایر علوم است. علوم و احوال و اعمالی که منبع تحقق مقامات و ملکات است و فایده‌ اصلاح اعمالی همچون نماز، روزه و…اصلاح حال قلب از راه زایل کردن مرض‌های باطنی و زدودن صفات ناپسند است؛ زیرا ملکات نفسانی از رفتار انسان‌ها پدید می‌آید.
اما غرض از آفرینش، عالم ربانی شدن است و بدعاقبتى، زایید‌ه‌ اعتقادات و اعمال است.
علامت دوستداران خداوند و صفات آن‌ها، فصل پایانی این مقاله است که مرگ و وصول لقای الهی را یکی از نشانه‌های آن می‌شمارد.
مقاله سوم در نه فصل به صفات ابرار و اهل عمل که مرتبه‌ی پایین‌تری از مقرّبان دارند، اختصاص یافته است و راه‌های تصفیه را در انجام دادن عبادت، استمرار بر عدالت، نابود ساختن وسوسه‌ها و عشق و شوق الهی به عنوان مبدأ اعمال صالح معرفی می‌کند. و عارف را فقط کسی می‌داند که خداوند سبحان را عبادت می‌کند. 

 ملاصدرا در این مقاله به چگونگی تناسب ظاهر و باطن و مواد غذایی و آشامیدنی جسم و بدن و در نهایت به بیان غرض افعال و اعمال انسانی و غایت در عبادات و طاعات شرعیه می‌پردازد و علّت شقاوت اخروى که از راه اعمال زشت و ناپسند حاصل می‌شود و سبب متمایز بودن اشرار و اخیار را بیان می‌کند.
مقاله چهارم در پنج فصل به موعظه‌های حکیمانه، نصیحت‌های عقلی و خطابه‌های روحانی دربارة مذمّت دنیا و اهل آن می‌پردازد که برای قلب سلیم و عقل مستقیم منفعت دارد و برای آنان که فاقد حیات عقلی هستند، مانند حیوانات و حشرات فایده‌ای ندارد.
وسرانجام در خاتمه کتاب به سالکان راه نجات و مخاطبان کتاب خود، غرض از نکوهش‌های دنیا و دنیادوستی را معرفی و چهار حجب مال، مقام، تقلید و معصیت را بیان می‌کند.

عرفان و تصوف6

 عرفان و تصوف6

2. کسر اصنام الجاهلیة، صدرالدین محمد شیرازى، تصحیح: محسن جهانگیرى، بنیاد حکمت اسلامی صدرا، زمستان 1381.
 ملاصدرا با این که بیشتر سرگرم مباحث فلسفی و تا حدودی تفسیری و حدیثی بود؛ ولی بسیار از اندیشه‌های فلسفی او از صفای باطن و ضمیر وارسته‌اش زایید. گرایش عرفانی وی به حدی گسترده است که با کمال جسارت، عقل آدمی را برای رسیدن به درک حقایق کافی ندانسته و قیاس پاره‌ای از فلاسفه را عقیم می‌داند و بر ترجیح معرفت شهودی بر معرفت استدلالی تصریح می‌کند و کسانی که علم غیبی لدنّی و مورد اعتماد عرفا و سالکان را انکار می‌کنند، منتسبان به علم معرفی کرده و عرفان را از سایر علوم، محکم‌تر و قوی‌تر می‌شمارد؛ حتی ملاصدرا در بسیاری از نگاشته‌های خود، نام برخی از اهل ذوق و عرفان مانند بایزید بسطامى، حلاج، ابن فارض، عطار، مولوى، غزالى، ابن عربی را می‌برد.
پس ملاصدرا با عارفان راستین و عرفان حقیقی موافقت کرده و با بهره‌گیری از اساتیدش مانند شیخ بهایى، میرداماد و میرفندرسکی به سیرو سلوک می‌پرداخت. با وجود این رویکرد، ملاصدرا به شدّت با تصوّف دروغین و ریاکارن جاه‌طلب مخالفت کرد و کتاب کسر اصنام الجاهلیة، یعنی شکسن بت‌های جاهلیت را نگاشت و به انتقاد از صوفیان دروغین اقدام کرد. البته رویکرد نقادانة ملاصدرا به جریان تصوّف، به وى اختصاص ندارد و میان صوفیان گذشته مانند ابوالقاسم قشیری(متوفای465ق) در رساله‌ قشیریه و ابو حامد غزالى (متوفای505ق) در احیاء علوم الدین و ابن عربی (متوفای 638ق) در فتوحات و مولوى(متوافای 672ق) در مثنوى و سعدی شیرازی (متوفای691) و حافظ شیرازی (790ق) در غزلیات، چنین رویکردی به صوفیان دروغین وجود داشته است؛ برای نمونه حافظ، در دیوانش می‌سراید:
نقد صوفی نه همه صافی و بی غش باشد
ای بسا خرقه که مستوجب آتش باشد
رساله‌ کسر اصنام الجاهلیة به تعبیر دکتر جهانگیری، کتاب درسی بوده و شایسته است این رساله به صورت کتاب درسی عرفان اسلامی در مدرسه‌ها و دانشگاه‌ها تدریس شود؛ زیرا ناهنجاری‌ها، نابسامانی‌ها، نقطه ضعف‌ها و موارد منفی‌ آن، عرفان و تصوّف صحیح را آن‌چنان که عارفان و صوفیان بزرگ عالم اسلام تصور کرده و با مبانی دین سازگار یافته و پذیرفته‌اند، تعلیم می‌دهد و گاه نیز تعلیمات خود را با نقل احادیثی از اهل بیت عصمت و طهارت که در کتب روایی شیعه‌ امامیه آمده، تأیید می‌کند و این رهیافت به قدر و شرف و وزانت و منزلت رساله می‌افزاید.

این رساله به تصریح صدرالمتألهین، در اوایل ماه شعبان 1027 ق به پیان رسیده است.
بنابراین نویسنده، این کتاب را در سن چهل و هشت سالگی در کهک (از مناطق اطراف قم)، نگاشته است. این کتاب با یک پیش مقدمه در آغاز رساله، یک مقدمه، چهار مقاله و یک خاتمه تنظیم شده است. ملاصدرا در آغاز رساله، پس از حمد و ثنای الهی و درود به سید اولین و آخرین و خاندان برگزیده‌اش، از دوران معاصر خود و پراکندگی تاریکی‌ها، نادانی‌ها و نابینایی‌ها در شهرها شکایت می‌کند؛ همچنین مدعیانی را که خود را ابدال و اوتاد معرفی می‌کنند و بدون بهره‌گیری از قرآن و سنت، مطالب بی‌معنا می‌بافند، نکوهش می‌کند. وی می‌گوید:
«نفوذ این فریبکاران تا آن‌جا است که بعضی صنعتگران و پیشه‌وران، پیشه‌ خود را رها کرده و روزگاری به ملازمت این مدعیان دروغین می‌پردازند و سخنان ساخته و پرداخته ایشان را فرا می‌گیرند، تا دیگر عوام را چه رسد.»
وى، بیشترین سبب پیدا شدن اشتباهات و وسوسه‌های شیطانی در قلب‌های این گروه را دو چیز می‌داند: نخست، گروهی به مجاهدت‌ها و چله‌نشینی‌ها اقدام کرده و به لباس صوفیان در‌آمدند و از مریدان بیعت می‌گرفتند و مقام ارشاد و هدایت را به خود نسبت می‌دادند؛ بدون این که دانش خداشناسى، صفات و افعال الهی و نبوت و معاد را در خود مستحکم سازند و دوم، شعبده و نیرنگ‌هایی که به عنوان کرامت و خوارق عادت برای مردم آشکار می‌کنند.

عرفان و تصوف5

 عرفان و تصوف5

تصوف در آینة دانشمندان اسلامی
بزرگان و عالمان صدر اسلام و معاصر، آثار فراوانی در ردّ صوفیه نوشته‌اند که از جملة آن‌ها می‌توان به رسالة الردّ علی الصوفیه و الغالیه (جناب حسین بن سعید اهوازی یکی از اصحاب امام رضا علیه السلام)، ردّ بر حسن بصری (فضل بن شاذان)، الردّ علی الغلاة (ابواسحاق کاتب از اصحاب امام عسکری علیه‌السلام)، الرد علی اصحاب الحلاج (شیخ مفید)، مجامیع فی رد الصوفی و غیره (شهید اول)، حدیقة الشیعة (منسوب به مقدس اردبیلی)، رسالة فی ردّ الصوفیة (علی بن محمد بن الشهید الثانی)، کسر اصنام الجاهلیه (ملاصدرا)، الردّ علی الصوفیة ( ابوالفتح محمد بن علی کراجکی)، المطاعن المجرمیة فی ردّ صوفیة (شیخ نورالدین ابی الحسن علی بن عبدالعالی الکرکی)، عین الحیاة (محمد باقر مجلسی)، الاثنی عشریة فی الرد علی الصوفیة (شیخ حر عاملی)، نفحات الملکوتیة فی الرد علی الصوفیة (شیخ یوسف بحرانی)، خیراتیة فی ابطال الصوفیة (آقا محمد علی بن وحید بهبهانی)، تحفة الاخیار (مولی محمد طاهر قمی)، جلوه حق (آیت الله مکارم شیرازی)، تحقیق و بررسی در تاریخ تصوف (آیت الله عمید زنجانی)، سلسله‌های صوفیه ایران (نورالدین مدرسی چهاردهی) و… اشاره کرد.
1. حدیقة الشیعة، منسوب به مقدس اردبیلى،احمد بن محمد، مشهور به مقدس اردبیلی در زمرة فقهای بزرگ و نامی مکتب امامیه و معاصر شیخ بهایی به شمار می‌رود که علاوه بر نبوغ علمى، دارای کرامات و مقامات عرفانی شگفت انگیز بوده است. علامه مجلسی در تجلیل او می‌گوید:
«محقق اردبیلی در تقوا و زهد و فضل به عالی‌ترین درجات رسیده بود و من در بین علمای گذشته و حال نظیر و همتایی برایش سراغ ندارم.»
کتاب حدیقة الشیعة در توصیف و اثبات امامت در فصول دوازده‌گانه نگاشته شده است و مباحثی مانند لطف بودن نصب امام، لزوم افضلیت امام، طریق تعیین امام، دلایل تعیین امام اعم از ادله عقلی و نقلی(قرآنی و روایی)، فضایل حضرت علی علیه السلام ، مطاعن ابوبکر و عمر و عثمان و معاویه، معجزات و قضاوت‌های حضرت امام علی علیه السلام، تعداد اوصیای پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و زندگانی آن‌ها در آن بیان شده است. 

 مؤلف بزرگوار در ضمن زندگانی امام صادق علیه السلام که از صفحه750 تا 817 را در بر می‌گیرد، به ذکر مذاهب صوفیه پرداخته و سخنان شیخ صدوق، شیخ مفید و علامه مجلسی را درباره صوفیه و نیز بحث صوفیه با امام صادق و مطالبی همچون طوایف صوفیه را بیان کرده است. مقدس اردبیلی در فصل نخست این باب، به معرفی مذهب حلولیه و اتحادیه و در فصل دوم به مذهب حبیبیه، ولاییه، مشارکیه، شمراخیه، مباحیه، ملامتیه، حالیه، حوریه، واقفیه، تسلیمیه، تلقینیه، کاملیه، الهامیه، نوریه، باطنیه، جوریه، عشاقیه، جمهوریه، زراقیه و انحراف‌های آن‌ها پرداخته است. 

عرفان و تصوف4

 عرفان و تصوف4

 این که چرا بزرگان شیعه صوفی شمرده نمی شوند بدین دلیل است که پدیده ی تصوف از ادیان دیگر (مانند بودایی، مسیحیت و حکمای یونان، به خصوص افکار و اندیشه های نوافلاطونیان) وارد جامعه ی اسلامی شده و هیچ رابطه ای با دین مقدس اسلام ندارد. اولین کسی که در اسلام خود را صوفی معرفی نمود، ابوهاشم کوفی بود که ائمه(علیهم السلام) به شدت او را مردود دانسته اند. 

 از امام صادق(علیه السلام) از حال ابوهاشم کوفی سؤال شد، امام فرمود:
ابوهاشم کوفی، جداً فاسد العقیده است. او همان کسی است که از روی بدعت، مذهبی را اختراع کرد که به آن تصوف گفته می شود و آن را قرارگاه عقیده ی خبیث خویش ساخت.

پیروان مکتب تشیع با تمسک به قرآن و اهل بیت(علیهم السلام) در احکام و عقاید، از بسیاری انحرافات که دامن گیر مذاهب و نحله های دیگر شده در امان مانده اند; از این رو بزرگان شیعه در طول تاریخ نه تنها به این اسم نامیده نشده و زیر بار آن نرفته اند، بلکه با شدت و حدّت تمام در مقابل نفوذ و گسترش اندیشه ی صوفیگری در میان جوامع اسلامی و به خصوص پیروان مکتب اهل بیت(علیهم السلام) ایستادگی نموده، با تألیف ده ها کتاب و رساله در نقد تصوف، به انحرافات و ضررهایی که از ناحیه ی آنها متوجه جهان اسلام و مسلمین می شود اشاره کرده اند; و اگر از برخی بزرگان شیعه با عنوان عارف یاد می شود، قطعاً به معنای تأثیرپذیری آنان از پندارهای تصوف نیست; زیرا بین عرفان شیعی و پشمینه پوشان بی خرد و بی عار هیچ ارتباطی وجود ندارد. 

عرفان شیعی ریشه در قرآن و کلام معصومین(علیهم السلام)دارد و از راه عمل به احکام و دستورهای نورانی اسلام و پیروی از ائمه(علیهم السلام) به دست می آید و لذا نیازی به آداب و رسوم و اصطلاحات صوفیان، که متأثر از ادیان هندی، مسیحی و مانی است، ندارد.
بنابراین، تنها راه رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی، عمل به قرآن و پیروی از خاندان وحی است و هر راهی غیر از آن به ضلالت و انحراف منتهی می شود; چنان که خدای سبحان در قرآن کریم می فرماید:
(وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذلِکُمْ وَصّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ); این راه مستقیم است، از آن پیروی کنید و از راه های پراکنده (و انحرافی) پیروی نکنید که شما را از طریق حق دور می سازد. این چیزی است که خداوند شما را به آن سفارش می کند. شاید پرهیزکاری پیشه کنید.

عرفان و تصوف3

 عرفان و تصوف3

علامه طباطبای : صوفیه برای سیر و سلوک آداب و رسوم خاصی را که در شریعت وجود نداشت به وجود آوردند و راههای جدیدی را پیوسته به آن افزوده و شرع را کنار گذاشتند تا اینکه به جایی رسیده که شریعت را در یک طرف دیگر قرار دادند و کارشان به جایی رسید که در محرمات غوطه ور شدند و واجبات را ترک کردند و در آن منتهی به تکدی و استعمال بنگ و افیون شدند که این حالت آخرین حالت تصوف است که مقام فنا نامیده می شود . (تفسیر المیزان ج 5 ص 282 )
 

درهمین زمینه حافظ شیرازی که از مخالفین صوفیه است و صوفیها سعی دارند او را از خودشان بخوانند می گوید: 

خیز تا خرقه صوفی به خرابت بریم                 شطح و طاامات به بازار خرافات بریم
بوی یکرنگی از این قوم می آید خیز ی           دلق آلوده صوفی به می ناب شوی
ساقی بیار آبی از چشمه خرابات                  تا خرقه بشوییم ازعجب خانقاهی
صوفیان چند جلمه حریفند ونظر باز ولی        زین میان حافظ دلسوخته بد نام افتاد
خدا را کم نشین با خرقه پوشان                  رخ از رندان بی سامان مپوشان
صوفی شهر بین که چون لقمه شبه             می خورد پاردمش دراز باد آن حیوان خوش علف
صوفی نهاد دام و سر حقه باز کرد               بنیاد مکر با فلک حقه باز کرد

عرفان و تصوف2

 عرفان و تصوف2

امام باقر علیه السلام در تفسیر آیه و من یکفر بالایمان فقد حبط عمله (مائده 5) می فرمایند (دلیل نابودی عمل ) کفر ورزیدن به ولایت علی (ع) است (تفسیر ثقلین ج 1 ص 595)
حتی شریک قائل شدن به ولایت علی را نیز باعث حبط اعمال می دانند . که در تفسیر آیه لئن اشرکت لیحبطن عملک (یعنی اگر به خدا شرک بیاوری عملت را محو و نابودی می گرداند (زمر آیه 65) می فرمانید اگر همراه با ولایت علی به کسی ولایت دهی (او را جایگزین حضرتش قرار دهی )عمل باطل خواهد بود )
از امام صادق در باه عمل صالح درآیه فلیعمل عملا صالحا و لا یشرک بعباده ربه احدا پرسیدند فرمود : مراد از عمل صالح معرفت به ائمه است و مقصود از کسی را شریک پروردگار نکنید تسلیم به ولایت امیرمومنان علی می باشد یعنی نیاید کسی را که خلافت برای او نیست و اهل آن نیز نمی باشد با ان حضرت شریک کند
این ولایت و اقرار به آن وخلوص در اعتقاد به آن قدری اهمیت دارد که امام صادق می فرمایند : ولایت و دوستی من نسبت به علی بن ابیطالب برایم محبوب تر از ولادت من از اوست چون ولايت از او فضیلت است لیکن ولایت او فریضه و واجب است .(بحار الانوار ج 39 ص 299)
امام خميني در چهل حدیث باب کبر حدیث چهارم بعد از بحثی در مورد حکیم و عارف می فرمایند : آن که خود را مرشد و هادی خلایق می داند و در مسند دستگیری و تصوف قرارگرفته ......... اصطلاحات این دو دسته (عارف و حکیم ) را به سرقت برده و سر و صورتی به متاع بازار خود داده و دل بندگان خدا را از حق منصرف و مجذوب به خود نموده و « بیچاره ی صاف بی آلایش را به علما و سایر مردم بد بین نموده برای رواج بازار خود فهمیده یا نفهمدید پاره ای از اصطلاحات جاذب را به خورد عوام بیچاره داده و گمان کرده به لفظ مجذب علی شاه یا محبوب علی شاه حل جذبه وحب دست می دهد .
امام ره در ادامه می فرماید : ای طالب دنیا و ای دزد مفاهیم این کار تو هم اینقدر کبر و افتخار ندارد بیچاره از تنگی حوصله و کوچکی کله گاهی خودش هم بازی خورده خود را دارای مقامی دانسته حب نفس و دنیا به مفاهیم مسروقه و اضافات و اعتبارات پیوند شده ولیده ناهنجاری پیدا شده و از انضمام اینها یک معجون عجیبی و اخلوطه غریبه ای فراهم شده و خود را با این همه عیب مرشد خلایق و هادی نجات امت و دارای سر شریعت دانسته بلکه وقاحت را گاهی از حد گذرانده دارای مقام ولایت کلیه دانسته این نیز از کمي استعداد و قابلیت و تنگی سینه و ضیق قلب است .
ایشان در دیوان اشعار ص 94 می فرمایند :خار راه منی ای شیخ زگلزار برو                             از سر راه من ای رند تبهکار برو
تو و ارشاد من ای مرشد بی رشد و تباه                  از بر روی من ای صوفی غدار برو
ای قلندر منش ای باده به کف خرقه به دوش          خرقه ی شرک تهی کرده و بگذار برو

عرفان و تصوف1

عرفان و تصوف1

    کلمه عارف و عرفان در روایات شیعه بسیار زیاد است و چون مخالفت با صوفیه اوج گرفت از اوایل قرن چهارم لفظ عارف را به جای صوفی برای خود قرار دادند .
شهید مطهری در بحثی راجع به اینکه عارف از چه زمانی باب شده میگویند که قدر مسلم این اصطلاح در قرن به بعد سوم شیوع پیدا کرده است .
حضرت علی (ع) می فرمایند :
العارف من عرف نفسه فاعتقها و نزهها عن کل ما یبعدها .
یعنی عارف کسی است که نفسش را شناخت و آنرا آزاد کرد و از هر چه او را از غیر خدا دور می کند پاکش کرد این تعریف دینی است که برای عرفان چهار چوب می دهد در حالیکه راه و روش تصوف فرق می کند .
پیامبر (ص) فرمودند : من عرف نفسه فقد عرفه ربه. عیون الحکم ص 452
نگاه به روایات و آیات نشان می دهد که مهمترین راه در مسیر عرفان معرفت نفس است . در تصوف اول عمل است و معمولا بدون علم یعنی فورا به یک صوفی ذکر و یا دستور عملی میدهند و او را تا آخر عمر به همین نحو می گردانند .
اما در عرفان شیعی اول معرفت نفس است یعنی اول علم و بعد عمل است. 

 بو علی سینا در اشارات در باب مقامات العارفین :
عارف حق را (خدا را ) می خواهد نه برای چیزی غیر حق و هیچ چیزی را بر معرفت حق ترجیح نمی دهد و عبادتش حق را تنها خاطر این است که اوشایسته عبادت است .
حضرت آیت الله حائری شیرازی در تفاوت عرفان و تصوف می فرمایند : تصوف یعنی حالات بدون رعایت حدود الهی و خالی از جان اما عرفان حال را کنترل می کند و فرد نباید بنده حال باشد بلکه باید بنده تکلیف و چهارچوب باشد اگر کار و حالات در دستورو چهارچوب های شرعی باشد میشود عرفان و اگرخود رای و هرچه حال اقتضا کرد باشد می شود درویشی و عجیب ترین نکته اینکه : صوفیان سعی دارند کسانی را عارف معرفی کنند که حتی ولایت اهل بیت را نیز قبول ندارند و انها را اولیای خدا معرفی نمایند . درحالیکه شرط کمال انسانی و معرفت نفس قبول واقرار به ولایت اهل بیت علیهم السلام است عبادت بی علی و آل علی علیهم السلام عبادت بی روح است .
اصالت احکام دین و وسیله دستیابی به حکمت عبادات به اهل بیت علیهم السلام بستگی دارد .   

 امام رضا (ع): دوستی و محبت محمد و آل محمد (ص) و تسلیم انقیاد فرامین آن را با اتکا بر عبادات وامگذارید و رها مکنید زیرا هیچ یک از این دو (عبادت ومحبت اهل بیت ) بدون دیگری مقبول و پذیرفته نمی شود (بحار الانوار جلد 75 ص 348)

سخنان لقمان حکیم

سخنان لقمان حکیم

 لقمان حکیم ع: لقمان عليه السلام :يا بُنَيَّ ... لا تَستَقرِض مِن جَديدِ الكيسِ ، ولا تُؤاخِ حديث مَعَ الشُّرطِيِّ أبَداً .  پسرم! ... از نوكيسه قرض نگير، و هرگز با داروغه برادرى نكن.

لقمان حكيم ع: يا بُنَىَّ اجْعَلْ غِناكَ فى قَلْبِكَ وَ اِذَا افْتَقَرْتَ فَلاتُحَدِّثِ النّاسَ بِفَقْرِكَفَتَهُونَ عَلَيْهِمْ وَ لكِنِ اسْأَلِ اللّه َ مِنْ فَضْلِهِ؛فرزندم! بى نيازى را در دل و جانت قرار ده و چون محتاج شدى به مردم مگو كه درنزد آنان حقير مى شوى، بلكه از فضل خداوند بخواه.

لقمان حكيم ع: يَا بُنَىَّ اِذَا امتَلأََتِ المَعِدَةُ نَامَتِ الفِكْرَةُ وَ خَرِسَتِ الحِكْمَةُ وَ قَعَدَتِالاَعضَاءُ عَنِ العِبادَةِ؛
فرزندم هرگاه شكم پر شود، فكر به خواب مى رود و حكمت، از كار مى افتد و اعضاىبدن از عبادت باز مى مانند.

لقمان حكيم عليه السلام: يا بُنَىَّ اِذا دَعَتْكَ القُدْرَةُ عَلى ظُلْمِ مَنْ هُوَ دونَكَ فَاذْكُرْ قُدْرَةَاللّه ِ عَلَيْكَ؛
فرزندم هرگاه قدرت، تو را به ظلم بر زيردستت فرا خواند، قدرت خدا را بر خودت به يادآور.

لقمان حكيم عليه السلام: عَلَيْكَ بِقَبُولِ الْمَوْعِظَةِ وَالْعَمَلِ بِها فَإِنَّها عِندَ الْمُؤْمِنِ أَحْلى مِنَالْعَسَلِ الشَّهْدِ وعَلَى الْمُنافِقِ أَثْقَلُ مِنْ صُعُودِ الدَّرَجَةِ عَلَى الشَّيْخِ الْكَبيرِ؛
موعظه را بپذير و به آن عمل كن، زيرا موعظه نزد مؤمن از عسل ناب شيرين تر است وبراى منافق از بالا رفتن از پله بر پير مرد كهنسال دشوارتر است.

لقمان حكيم عليه السلام: يا بُنَىَّ لاتَعْدُ بَعْدَ تَقْوَى اللّه ِ مِنْ اَنْ تَتَّخِذَ صاحِبا صالِحا؛
فرزندم! بعد از تقواى الهى، از گرفتن دوستِ شايسته نگذر.

لقمان حكيم عليه السلام: يا بُنَىَّ... وَ اجْهَدْ اَنْ يَكونَ الْيَوْمُ خَيْرا لَكَ مِنْ اَمْسِ وَ غَدا خَيْرالَكَ مِنَ الْيَوْمِ فَاِنَّهُ مَنِ اسْتَوى يَوْماهُ فَهُوَ مَغْبونٌ وَ مَنْ كانَ يَوْمُهُ شَرّا مِنْ اَمْسِهِفَهُوَ مَلْعونٌ؛
فرزندم بكوش تا امروزت بهتر از ديروز و فردايت بهتر از امروز باشد، كه هر كس دو روزش برابر باشد، زيانكار است و هر كس امروزش بدتر از ديروزش باشد،از رحمت خدا دور است.

لقمان حكيم عليه السلام : مَنْ يُطِعِ اللّه َ خافَهُ، وَ مَنْ خافَهُ فَقَدْ أَحَبَّهُ، وَمَنْ أَحَبَّهُ اتَّبَعَ اَمْرَهُ، وَمَنِاتَّبَعَ اَمْرَهُ اسْتَوْجَبَ جَنَّتَهُ وَمَرْضاتَهُ؛
هر كس خدا را اطاعت كند از او بترسد و هر كس از او ترسيد او را دوست مى دارد و هر كس او را دوست داشت از امر او پيروى مى كند و هر كس از امر او پيروى نمود، سزاواربهشت و خشنودى او مى شود.

لقمان حكيم عليه السلام : يا بُنَىَّ تَوَكَّلْ عَلَى اللّه ِ ثُمَّ سَلْ فِى النّاسِ مَنْ ذَا الَّذى تَوَكَّلَ عَلَى اللّه ِ فَلَمْ يُكْفَ؛
فرزندم! بر خدا توكل كن و آنگاه از مردم سؤال كن: چه كسى بر خدا توكل كرد و خدا اورا كفايت نكرد.

لقمان حكيم عليه السلام:  «يُؤْتِى الْحِكْمَةَ مَن يَشَاءُ وَمَن يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِىَ خَيْرًا كَثِيرًا وَمَا يَذَّكَّرُ إِلاَّ أُوْلُواْ الاْءَلْبَـبِ». «حكمت را [خداوند] به هركه بخواهد ، مى دهد، و به هركه حكمت داده شود ، هر آينه ، خير فراوان داده شده است ؛ و پند نمى گيرند ، مگر خردمندان». 

لقمان عليه السلام ـ في وَصِيَّتِهِ لِوَلَدِهِ ـ : يا بُنَيَّ تَعَلَّمِ الحِكمَةَ تَشَرَّف بِها . . . وكَيفَ يَظُنُّ ابنُ آدَمَ أن يَتَهَيَّأَ لَهُ أمرُ دينِهِ ومَعيشَتِهِ بِغَيرِ حِكمَةٍ؟ ولَن يُهَيِّئَ اللّه ُ أمرَ الدُّنيا وَالآخِرَةِ إلاّ بِالحِكمَةِ ، ومَثَلُ الحِكمَةِ بِغَيرِ طاعَةٍ مَثَلُ الجَسَدِ بِغَيرِ نَفسٍ ومَثَلُ الصَّعيدِ بِغَيرِ ماءٍ ، ولا صَلاحَ لِلجَسَدِ بِغَيرِ نَفسٍ ولا لِلصَّعيدِ بِغَيرِ ماءٍ ولا لِلحِكمَةِ بِغَيرِ طاعَةٍ . در سفارش به فرزندش: فرزندم! حكمت بياموز تا بدان، شرافت يابى... آدمى چگونه گمان مى برد كه بدون حكمت، كار دين و معيشتش سامان مى پذيرد؟ خداوند هرگز كار دنيا و آخرت را سامان نمى دهد، مگر با حكمت، و حكايت حكمت بى طاعت [ ِ خداوند] ، حكايتِ جسم بى جان و حكايتِ زمين بى آب است. نه جسم بدون جان به كار مى آيد، نه زمين بدون آب، و نه حكمت بدون طاعت.

 غیبت5

رسولُ اللّه ص : مَرَرتُ ليلةَ اُسرِيَ بيعلى قَومٍ يَخمِشُونَ وُجوهَهُم بأظفارِهمِ ، فقلتُ : يا جَبرَئيلُ ، مَن هؤلاءِ ؟ فقالَ : هؤلاءِ الذينَ يَغتابُونَ الناسَ ويَقَعُونَ في أعراضِهِم . در شب معراج ، مردمى را ديدم كه چهره‏هاى خود را با ناخنهايشان مى‏خراشند . پرسيدم : اى جبرئيل ، اينها كيستند ؟ گفت : اينها كسانى هستند كه از مردم غيبت مى‏كنند و آبرويشان را مى‏برند .تنبيه الخواطر : 1 / 115 منتخب ميزان الحكمة : 436  

چرا غیبت از زنا بدتر است؟

 رسولُ اللّه ص :الغِيبَةُ أشَدُّ مِن الزِّنا ، قيلَ :وكيفَ ؟ قالَ : الرجلُ يَزني ثُمّ يَتوبُ فَيَتُوبُ اللّه‏ُ علَيهِ ، وإنّ صاحِبَ الغِيبةِ لايُغفَرُ لَهُ حتّى يَغفِرَ لَهُ صاحِبُهُ .غيبت‏كردن بدتر از زناست. عرض شد: چگونه؟ فرمود : مرد زنا مى‏كند و سپس توبه مى‏نمايد و خدا توبه‏اش را مى‏پذيرد . امّا غيبت كننده آمرزيده نمى‏شود ، تا زمانى كه غيبت شونده او را ببخشد .الترغيب والترهيب : 3 / 511 / 24 منتخب ميزان الحكمة : 436 

تمثل برزخی غیبت چیست؟

الإمامُ الحسينُ ع: لِرجُلٍ اغتابَ عِندَهُ رجُلاً :يا هذا ، كُفَّ عنِ الغِيبةِ ؛ فإنّها إدامُ‏كِلابِ النارِ . به مردى كه در حضور ايشان از مردى غيبت كرد- : اى مرد ! دست از غيبت بردار ؛ زيرا غيبت نواله سگهاى دوزخ است .تحف العقول : 245 منتخب ميزان الحكمة : 436

غیبت كردن چه بازگشتی دارد؟

الإمامُ الصّادقُ عليه‏السلام :

لا تَغتَبْ فتُغتَبُ ، ولا تَحفِرْ لِأخِيكَ حُفرَةً فَتَقَعَ فيها ؛ فإنَّكَ كما تَدينُ تُدانُ .

امام صادق عليه‏السلام :

غيبت نكُن ، كه از تو غيبت مى‏شود . و براى برادرت چاه مكَن كه خود در آن مى‏افتى ؛ زيرا با هر دست بدهى ، با همان دست پس مى‏گيرى .بحار الأنوار : 75 /249 /16 منتخب ميزان الحكمة : 436